Bazı filmler vardır; izlersiniz, biter ve hayatınıza devam edersiniz. Ama bazı filmler vardır ki zihninize çentik atar. Günlerce hatta yıllarca aklınızın bir köşesinde kalır. Otomatik Portakal (A Clockwork Orange) tam olarak böyle bir film. 1971 yılında çekilmiş olmasına rağmen bugün bile rahatsız edici, düşündürücü ve bir o kadar da etkileyici.
Film, yönetmen Stanley Kubrick’in en tartışmalı eserlerinden biri olarak kabul edilir. Zaten Kubrick sinemasının doğasında biraz rahatsız etmek, izleyiciyi konfor alanından çıkarmak vardır. Ama Otomatik Portakal bunu bir adım ileri taşır.
Hikâyenin merkezinde Alex adında genç bir karakter vardır. Alex sıradan bir genç değildir. O ve arkadaşları geceleri sokaklarda dolaşan, şiddeti ve kaosu adeta eğlence haline getirmiş bir çetenin parçasıdır. Film daha ilk sahnelerden itibaren izleyiciyi karanlık bir dünyanın içine sokar. Alex’in Beethoven dinlerken şiddet uygulaması gibi sahneler, insanın içinde tuhaf bir çelişki yaratır. Çünkü estetik ile vahşet aynı anda ekrana gelir.
İşte film tam da bu noktada izleyiciyi rahatsız eden o soruyu sorar:
İnsan gerçekten özgür mü, yoksa toplum tarafından programlanabilir bir makine mi?
Hikâyenin ikinci yarısında Alex yakalanır ve devlet tarafından uygulanan deneysel bir rehabilitasyon programına sokulur. Amaç basittir: suç işlemeyi imkânsız hale getirmek. Alex’e uygulanan yöntem, onu şiddete karşı fiziksel olarak hasta eden bir koşullandırma sürecidir. Yani artık şiddet düşünmek bile onun için dayanılmaz bir hale gelir.
Burada film çok güçlü bir felsefi tartışmanın kapısını açar.
Bir insan kötülük yapma özgürlüğüne sahip değilse gerçekten iyi sayılır mı?
Kubrick bu soruya net bir cevap vermez. Ama izleyiciye şunu düşündürür: Belki de özgür irade dediğimiz şey, insanın hem iyi hem kötü olabilme kapasitesinde saklıdır. Eğer bu seçenek ortadan kaldırılırsa insan bir makineye dönüşür. İşte filmin adı da buradan gelir: “Clockwork Orange” yani dışarıdan canlı görünen ama içten mekanikleşmiş bir varlık.
Filmin görsel dünyası da en az hikâyesi kadar ikonik. Alex’in beyaz kıyafeti, melon şapkası ve tek gözündeki kirpik detayı sinema tarihinin en tanınan karakter tasarımlarından biri haline gelmiştir. Ayrıca filmde kullanılan klasik müzikler, özellikle Beethoven’ın eserleri, sahnelerin etkisini kat kat artırır.
Ama Otomatik Portakal sadece stil sahibi bir film değildir. Aynı zamanda toplum, devlet ve birey ilişkisi üzerine sert bir eleştiridir. Devletin suçu ortadan kaldırmak için insanın zihnine müdahale etmesi gerçekten bir çözüm müdür? Yoksa bu, insanı insan yapan en temel özelliği yani özgürlüğü yok etmek midir?
Belki de bu yüzden film yıllarca birçok ülkede tartışma konusu oldu. Hatta İngiltere’de uzun süre gösterimden kaldırıldı. Çünkü bazı eleştirmenler filmin şiddeti romantize ettiğini iddia ediyordu. Diğerleri ise tam tersine, filmin aslında şiddetin doğasını eleştirdiğini savunuyordu.
Bugün geriye dönüp baktığımızda Otomatik Portakal hâlâ güncelliğini koruyan bir film. Yapay zekâdan sosyal mühendisliğe kadar pek çok modern tartışmanın temelinde aynı soru yatıyor: İnsan davranışları ne kadar kontrol edilebilir?
Kubrick’in bu filmi izleyiciye hazır cevaplar vermez. Ama zihne bir fikir tohumu bırakır. Ve belki de iyi sinemanın en büyük gücü budur: Film biter, ama soru devam eder.
Otomatik Portakal tam olarak böyle bir film. Rahatsız eden, düşündüren ve izlendikten sonra insanın zihninde uzun süre yankı bırakan bir deneyim. Eğer sinemanın sadece eğlendirmek değil, aynı zamanda sarsmak gibi bir görevi olduğuna inanıyorsanız… bu film kesinlikle o listenin en üst sıralarında yer alıyor.
